Zelfportret van Thijsen met hoed

Twee zelfportretten vergeleken

Dit zeldzame zelfportret van Carolus Johannes Thijsen levert een mooi uitgangspunt voor een vergelijking met een zelfportret van Vincent van Gogh. Zie dat werk in de portretgalerij.

Het leeftijdsverschil tussen de twee kunstenaars is 14 jaar. In hun Haagse tijd liepen ze op dezelfde paden. Ook in Brabant was de afstand niet groot. Of ze elkaars werk en persoon kenden, is mij niet bekend. Natuurlijk, de status van Vincent van Gogh in de kunstwereld is veel groter dan die van Thijsen. Maar aan de hier beproefde vergelijking van het expressionistisch karakter van hun zelfportretten doet dat niet af. Van Gogh en Thijsen schilderden onmiskenbaar vanuit een gemeenschappelijk religieus engagement met lot en lijden, met waarde en waardigheid, van onze arme Brabantse boeren. De schoonheid van hun schilderkunst verheft en vervult dat liefdevolle engagement. In dit zelfportret houdt Thijsen zichzelf een spiegel voor.

Verwondering en bewondering in zelfportretten
Eerst dit. Wie Thijsen als mens in feite was, bijv. ‘een leuke man’, of juist niet, is voor de portretkunst irrelevant. Ook is irrelevant hoe hij eruit zag. Lang of kort haar, met of zonder scheiding. In een schilderij komt het wezen van een kunstenaar, zijn fundamentele keuze, naar boven. Alleen die keuze doet er toe.

Maar ook veel opdringerige nieuwsgierigheid
Niettemin blijft er veel platte nieuwsgierigheid over hoe Thijsen er ‘in het echt uit zag’. Die opdringerigheid krijgt legio kansen in zelfportretten. Toch is het zelfportret om een heel andere reden intrigerend. Dat maakt -om genoemde reden- een tot de verbeelding sprekende, ‘imaginaire ontmoeting’ met de kunstenaar en diens wereld mogelijk. Kunstenaar en kijker leven in verschillende tijden. Het zelfportret overbrugt de tijd tussen beiden. Over de brug van het tijdloze zelfportret komen twee personen tot elkaar. Zo wordt het een medium, een belangrijk creatief instrument, voor gevoelsoverdracht.

Thijsen en Van Gogh, dezelfde gedrevenheid
Zie de gelijkenis tussen Thijsen en Van Gogh in hun zelfportretten. Dezelfde levenshouding treedt aan de dag in hun gemeenschappelijke vastberadenheid, hun bijna pathologisch ‘scherpe’, ‘gedreven’ gelaatstrekken. Daaruit spreekt hun engagement. Hun rode haarkleur is niet meer dan een opmerkelijk detail.

Hun blik in de verte
Die gedrevenheid, die keuzegerichtheid van Thijssen geeft aan zijn zelfportret -net als dat van Van Gogh aan het zijne- een explosieve, expressionistische lading. Thijsen en van Gogh richten hun blik strak en schuin in één richting. Ze kijken van de kijker af, naar de verte. Elke opdringere nieuwsgierigheid, waarover hierboven werd gerept als valkuil bij de waardering van een zelfportret, sluiten ze vermanend uit. Hier is geen directe ontmoeting met, of behoefte aan waardering van, de kijker. Evenals van Gogh wendt Thijsen zijn ogen schuin af. … Bijna schreeuwend, zo hard en luid is hun blik.

Een expressionistisch zelfportret met een keuzegebaar
Waarom die dominante, excentrische, blikrichting? Thijsen maakt in zijn zelfportret -is mijn hypothese- een beslissend, keuzegebaar in de richting van het lot van de menselijke ziel, het thema van zijn kunst. Net als Van Gogh in diens zelfportret zegt hij: “Zie niet om naar mij. Maar … Richt je op wat er echt toe doet.” Het credo van de kunst is: “Zie naar de armen van geest.” (Mattteus 5:3) Want: “Mijn blik zul je in dit leven nooit ontmoeten. Dat hoeft ook niet. De belangrijkste profetie is uitgesproken en wat moest gebeuren is bevestigd.”

Productgalerij
Zelfportret van Vincent van Gogh, geschilderd tijdens zijn verblijf in Parijs (1886-1888)

Biografie
Carolus Johannes Thijsen (Rotterdam 1867 – Den Dolder 1917) was kunstenaar van beroep. Hij volgde zijn opleiding bij de Academie van Beeldende Kunsten te Rotterdam hoewel hij ook in Parijs en München gestudeerd heeft. Ook was hij docent van o.a. Georges Hogerwaard. Zijn onderwerpen waren veelal genrestukken, figuurstudies, portretten en historische onderwerpen. Qua tijdvak, benadering en onderwerpen staat hij dicht bij Van Gogh. Dat geldt met name voor zijn sociaal bewogen ‘Brabantse’ werken die hij in Heeze geschilderd heeft. Daarin schildert hij de groots gedragen armoede van de boeren. Hij verbleef langere tijd in Heeze en trad er ook in het huwelijk.