Een Brabantse muze

Beschrijving

Een ‘muze’ is een inspiratiebron die het creatieve proces van een schilder of andere kunstenaar aandrijft. Dat ideaal krijgt in verschillende historische tijden en culturen een andere lading. De eerste gedachte bij een muze komt op bij bijvoorbeeld de Venus van Botticelli, de Mona Lisa van Leonardo da Vinci, of het meisje met de parel van Vermeer. Het aanroepen als muze en medium van de volkse Trien van Engelen, het onderwerp van dit portret, ligt zeker niet voor de hand. Sommigen zullen de wenkbrauwen fronsen. En toch, ongeacht haar ondergeschikte plaats in de kunstgeschiedenis, ze inspireerde kunstenaars niet minder dan Piet van Wijngaerdt om haar ruige, onvergankelijke boerenschoonheid. Haar veelvuldig optreden als model in kunstwerken van andere schilders, in foto’s, en verhalen bewijzen dat. Piet van Wijngaerdt maakt haar in deze aquarel tot muze, tot artistiek, inspirerend middelpunt.

Geschakeerde schoonheid
Inderdaad, hoe subtiel en rijkgeschakeerd is het begrip ‘schoonheid’! Te vinden en ervaren in fluweel zachte tederheid, broeierige erotiek, gestileerde orde, mysterieuze innerlijkheid, beangstigende vervreemding. Maar ook in buitenissige eigenaardigheid of zelfs in harde, schrijnende lelijkheid. U kunt er de namen van kunstenaars achter zetten, die daarvan werk hebben gemaakt. Nee, laat u niet afleiden. Trien van Engelen is niet grotesk. Ze is een echte boeren Brabantse muze uit Heeze, deel van het Brabantse Erfgoed. In haar bonte verschijning, gelaat, indringende blik, stoere postuur, krachtige handen, uitdagende houding, kleding en gedrag keren typische kenmerken van de Brabantse volkscultuur terug. Piet van Wijngaerdt vertaalt die in zijn eigen expressieve beeldtaal. Hij vergroot en verinnerlijkt haar in dit werk in forse vlakken met prangende contrasten, zoals het wit/zwart van haar muts en jak, waarop licht schittert als in juwelen. De trouwe kunstenaar laat al die elementen door de moraal van haar levenskracht in schoonheid samenvallen.

Gewelfde vlakken en strenge vormen
Piet van Wijngaerdt, de beroemde kunstenaar van de Bergense school, blinkt uit in krachtige composities. Hij weet wel raad met haar portret. Grote, scherp afgebakende, lichtgevende vlakken zetten in zijn aquarel de toon. Hij voert Trien van Engelen weg en plaatst haar in een soort kapel. Geeft haar daarin een nieuw thuis. Een machtig bouwwerk van papier en waterverf. Persoon en ruimtelijke omgeving komen daarin tot hun recht dankzij gemeenschappelijk gewelfde vlakken en vormen met strenge contouren. De kunstenaar bekroont haar door een stralend witte muts, gevormd als een halve ring, aangevuld met een transparante zoom. Zie de markante, eigenzinnige schoonheid van het boerenvolkstype. En zie hoe het authentieke, het ‘echte’, haar onderscheidt van, maar gelijkwaardig inspirerend is als andere muzen dat zijn.

Toelichting
1. Een boeiend artikel met veel foto’s van Trien van Engelen treft u aan in: https://www.heemkundekring-hlz.nl/heemkronijken/item/791/trien-van-engelen-een-geschreven-portret
2. Zie haar in een ander werk in de collectie van de hand van Antoon van Domburg.

Biografie 

De Amsterdamse schilder Piet van Wijngaerdt (1873 -1964) wordt samen met Henri le Fauconnier beschouwd als theoretische grondlegger van de Bergense School. Hij schilderde landschappen, figuren en krachtige stillevens in een kubistische expressionistische stijl. Daarbij waren onder meer grote vlakken, onverwachte kleurcontrasten en de werking van licht en donker een belangrijk uitdrukkingsmiddel. Die aspecten keren ook terug in zijn ‘Brabants werk’. Hij werkte hoofdzakelijk in de buurt van Amsterdam. Jaarlijks verbleef hij echter gedurende een langere periode in het Noord Brabantse Heeze. Evenals bijvoorbeeld de Dordtse schilder Cor Noltee, onderging hij de invloed van, en oefende hij invloed uit, op de in Heeze en omgeving aanwezige Brabantse schilders.